كود دهی گیاهان گلخانه ای :

گیاهان نیز مانند انسانها برای رشد و نمو به ومواد غذایی نیاز دارند . فتوسنتز تامین كننده كربوهیدرات است و به علاوه لازم است عناصر معدنی خاصی از محیط ریشه جذب گیاه شود . جذب عناصر توسط ریشه گیاهان به صورت اختصاصی نیست , به این معنی كه وود عناصر در گیاه دلیل بر ضروری بودن آن برای رشد و نمو نیست . گیاه قادر به تشخیص مواد جذب شده از خاك نیست , چون اگر چنین بود علف كش ها را جذب نمی كرد . شرایط ضروری بودن عناصر این است كه فقدان عنصر , رشد زایشی و رویشی را با مشكل مواجه كند . با به كار بردن عنصر علایم كمبود بر طرف شود و عنصر مستقیما در تغذیه گیاه  نه در فعالیت های شیمیایی یا میكروبیولوژی خاك یا محیط كشت موثر باشد . برخی از حشره كش ها كه به خاك اضافه می شود از طریق سیستم آوندی به تمام قسمت های گیاه منتقل و در اثر تغذیه حشره از شیره گیاه منجر به مرگ آن می شود .

90 در صد وزن گیاه را آب و 90 در صد وزن ماده خشك را كربن , هیدروژن و اكسیژن تشكیل می دهد و 10 درصد باقی مانده را 14 عنصر ضروری تشكیل می دهد .  این عناصر شامل عناصر پر مصرف و كم مصرف و كلر و سدیم  می باشد .

عناصر پر مصرف :  نیتروژن , فسفر , پتاسیم , كلسیم  ,منیزیم , گوگرد .

     عناصر كم مصرف : آهن , بر , منگنز , مس , روی , مولیبدن , كلر .

توزیع مواد معدنی در گیاه : اگر برگ در دمای 500 درجه سانتی گراد به مدت 4 سات قرار داده شود مشخص می شود كه 95 - 90 درصد برگ را آب تشكیل داده است و دارای 10 – 5 درصد ماده خشك می باشد  و 25 - 1 درصد ماده خشك را مواد معدنی تشكیل می دهد . میزان مواد معدنی بستگی به نوع اندام یا بافت و سن آن دارد . میزان مواد معدنی در بذر بیشتر از میوه و در ریشه كوچك , بیشتر از ریشه بزرگ می باشد. دی اكسید كربن خاك در تركیب با آب تشكیل اسید كربنیك می دهد كه باعث شكستن مواد آلی خاك , ذرات خاك . كود ها می شود و باعث آزاد شدن یون ها و جذب آن ها توسط ریشه می گردد.                      

ظرفیت تبادل كاتیونی : ظرفیت تبادل كاتیونی به میزان بار منفی ذرات خاك مربوط می شود . بر حسب واحد اكی والان بر 100 سانتی متر مكعب بیان می شود . چون غلظت اكثر عناصر غذایی در داخل ریشه بیشتر از محیط رشد است . برای جذب مقادیر اضافی نیاز به انرژی است كه از طریق شكستن قند حاصل می گردد . میزان تبادل كاتیونی رس بیشتر از مواد آلی است .

شاخص شوری : اصولا كودها حاوی نمك هستند و وقتی به خاك اضافه می شود میزان نمك خاك را افزایش می دهند. انتخاب كود مناسب كمك می كند تا غلظت نمك خاك در حد پایین حفظ شود . منظوراز شاخص شوری اثری است كه كود های مختلف روی میزان شوری خاك دارند. شاخص شوری نتیترات سدیم را 100 در نظر می گیرند و شاخص شوری سایر كودها را بر اساس آن رتبه بندی می كنند .

صدمه شوری به گیاهان: میزان غلضت املاح موجود در خاك و سلول های ریشه تعیین كننده انتقال مواد از محلول به داخل گیاه است و جریان آب به طرف غلظت بیشتر املاح بوده كه معمولا میزان آن در محیط خاك بیشتر از سلول های ریشه بوده و از این جهت جریان مواد از محیط ریشه به داخل سلول های گیاه است .

معمولا صدمه شوری اسمزی است . در اثر افزایش غلظت نمك در محیط ریشه آب از سلول های ریشه به محیط ریشه كشیده می شود در نتیجه محتوایی سلول به خارج ازآن كشیده می شود و گیاه دچار پلاسمولیز می شود . وقتی كه پلاسمولیز در تعداد زیادی از سلول های گیاه روی می دهد خشكی فیزیولوژی اتفاق می افتد و سلولهای ریشه دچار كم آبی شدید می شود .

روشهای كاهش نمك بستر محیط ریشه : برای كاهش میزان شوری خاك باید كود های شیمیایی را به مقدار مناسب مصرف كرد . اگر غلظت نمك به حدی برسد كه باعث كاهش رشد شود , باید خاك را شستشو داد تا نمك اضافی از خاك خارج شود . میزان آب مورد نیاز 203.8 – 122.8 لیتر آب در هر متر مربع بستر می باشد و پس از 30 دقیقه دومین آبیاری باید انجام شود تا نمك ها از خاك خارج شود  . اگر میزان نمك خاك خیلی زیاد باشد سومین و چهارمین آبیاری نیز مورد نیاز می باشد . زهكشی مناسب خاك باعث خروج نمك ها می شود .

به طور كلی میزان نمك های قابل حل در خاك می تواند توسط آبیاری كافی و استفاده از محیط كشت با زه كشی مناسب كنترل كرد .

بستر كشت گیاهان گلخانه ای : بستر كشت گلخانه ای مانند هر بستر كاشت دیگری دارای چهار وظیفه اصلی است كه  عبارتند از : 1- مخزن مواد غذایی 2- نگهداری آب و در دسترس قرار  دادن آن برای گیاه  3- تبادل گازی بین ریشه و اتمسفر 4- محل استقرار گیاهان .   

سوال:  چرا محصولات در مزرعه بدون نیاز به تغییر عمده رشد می كنند ولی اگر همان خاك به گلدان منتقل داده شود رشد محدود خواهد شد ؟

جواب : در خاك مزرعه چهار عمل كه در بالا از آنها یاد شد به خوبی انجام می شود ولی در ظرف هوادهی به اندازه كافی انجام نمی شود . خاك مزرعه دارای لوله های است كه آنها را از سطح به عمق می برد . این لوله های كاپیلاری باعث می شود آب اضافی از لایه های سطحی خاك بعد از بارندگی خارج شود . وقتی مزرعه خشك است این لوله ها آب را از عمق به محیط رشد ریشه منتقل می كنند . وقتی خاك از مزرعه جدا و به گلدان یا بستر گلخانه ای منتقل می شود این لوله های كاپیلاری ا بین می روند . بنابراین خاك بستر مانند خاك مزرعه نمی تواند عمل كند و لوله جهت خروج آب از سطح وجود نخواهد داشت .

وقتی خاك مزرعه به گلدان منتقل داده می شود شرایطی پیش می آید كه سطح ایستابی (آب آزاد) نامیده می شود (Perched water table) یعنی فضای هوای موجود در زیر گلدان به علت زهكشی ضعیف از آب پر شده است و چون لوله های كاپیلاری از بین رفته اند عمل كاپیلاری برای كشیدن آب از خاك (جهت زهكشی آن ) انجام نمی شود . هر چه عمق گلدان بیشتر باشد باید سطح ایستابی پایین تر تشكیل شده و در نتیجه فضای بیشتری برای رشد گیاه وجود دارد. ظرفیت نگهداری آب و تهویه خاك به هم وابسته اند .

تغییر دادن PH :

اگر تشخیص دادید که PH بیش از اندازه  قلیایی است می توانید خاصیت اسیدی آن را با افزودن اسید سولفوریک یا پایین آورنده های PH افزایش دهید.

اگر تشخیص دادید که PH بیش از اندازه اسیدی است می توانید خاصیت قلیایی آن را با افزودن جوش شیرین یا بالا آورنده های PH افزایش دهید. هنگام تنظیم PH مهم است که مقادیر را کم کم اضافه کنیم تا اینکه PH یکباره تغییر نکند و همچنین بدانیم که چه موقع به سطح PH مطلوب می رسیم.

محدوده PH مناسب برای انواع محصولات باغی

 PH  مناسب:   PHمحیط یا محلول غذایی برای رشد گیاه بسیار مهم است. هر گیاهی محدوده    PH خاصی دارد که خارج شدن از این محدوده باعث کم شدن رشد یا حتی مرگ گیاه می شود. PH  کمتر از 5/4 یا بیشتر از 9 صدمات سختی به ریشه گیاه وارد می کند و اثرات زیان آوری روی رشد گیاه دارد.

چنانچه سطح PH تغییر کند تاثیر مستقیمی در دسترسی گیاه به مواد غذایی می گذارد. اکثر مواد مغذی در PH 6 - 7/5 در دسترس گیاه می باشند. وقتی که سطح PH خیلی زیاد یا کم شود مواد مغذی در محلول قفل شده و از دسترس گیاه خارج می شوند.

باید PH محلول غذایی را هنگام ترکیب و استفاده و نیز هر چند روز یکبار اندازه گیری کنید و آن را در حد مطلوب نگهداری کنید.

اجزای محیط رشد :

الف) مواد آلی: 1- پیت 2- كوكوپیت 3- پوست درختان 4- خاك برگ 5- كود دامی

 ب) مواد معدنی : 1- ورمی كولیت 2- پوكه 3- پرلیت 4- پشم سنگ

1-  پیت : پیت بقایای گیاهان مردابی و نی است كه در زیر آب در حالت نیمه پوسیده (تخمیر) می باشد . تركیبات پیت بسته به نوع و مقدار مواد حالت تخمیر و درجه اسیدی متفاوت است . رنگ پیت خزه از خرمایی روشن (حداكثر تجزیه) تا قهوهای (حداقل تجزیه) متغیر است . این بستر جایگزین خاك برگ است و علاوه بر نگهداری رطوبت ,خطرانتقال بذر علف هرز یا بیماری ها در آن  وجود ندارد . به منظور افزایش خاصیت نگهداری آب می توان پیت خزه را در جای قرار داد كه یخ بزنداین كار باعث پاره شدن سلول ها و افزایش خاصیت نگهداری آب می شود . قبل از مصرف خزه باید آن را خرد و غربال كرد (غربال با Mesh No 10 ) . در غیر این صورت آب به سختی در آن نفوذ می كند و قابلیت جذب رطوبت آن كاهش می یابد . خزه می تواند تا 10 برابر وزن خشك خودش آب نگهداری كند و دارای یك درصد نیتروژن و مقادیر ناچیز فسفر و پتاسیم است.

پیت خزه اسفاگنوم :این پیت خزه از بقای خشك شده بخش های زنده و جوان گیاه به وجو می آید . كه انواع مختلف آن عبارتند از :

1- Sphagnum Papillosum

Capillacearum 2- Sphagnum

Palusre 3- Sphagnum

ویژه گی های خزه پیت اسفاگنوم :PH  آن بین 3 تا 4 متغیر است -  قابلیت نگهداری آب حدود 20-10 برابر وزن خشك خود (بافت های ساقه و برگ ) را دارد . تبادل گازی آن خوب است.

 98 -80 درصد آن منافذ است كه در كشت گلخانه ای بستر ی با حجم منافذ بیش از 50 درصد مناسب است – حاوی قارچ كشی اختصاصی برای جلوگیری از گیاهچه میری است – برای استفاده اولین بار سترون است - سبك است (حدودا هر متر مكعب آنKg  104 است .

درجه بندی پیت خزه : پیت خزه از H0 تا H10 رتبه بندی می شود . H0 پیتی است كه تجزیه نشده .مرطوب و زغال مانند است و به مصرف سوخت میرسد . H10 كاملا تجزیه شده و بدون فیبر قابل رویت است . پیت های H4  و H5 دارای فیبر و تجزیه آن نیمه تمام و در باغبانی كاربرد دارد .

پیت خزه نی جنگی (Grass Peato Reed Sadge Peat ) : این پیت قهوه ای تا قهوه ای متمایل به قرمز تا سیاه است . شامل(نی Phragmites communis از تیره گندمیان) و (جگن Carex از تیره Cyperaceae می باشد .

پیت هوموس Peathumus : از ویژه گی های این پیت می توان به موارد زیر اشاره نمود : تجزیه آن بیشتر از سایر پیت ها صورت می گیرد – ظرفیت نگهداری آب آن نسبت به سایر پیت ها كمتر است – PH  آن حدود 7.5 – 5 است -  نیتروژن آن زیاد است .

2-  كوكوپیت : این نوع پیت از پوسته نارگیل تهیه می شود و چون حاصل تجزیه نیست با سایر پیت ها متفاوت است و ظرفیت كاتیونی آن نیز كمتر از پیت خزه و سایر پیت ها است .

پیت نخل : این پیت هم نوعی از پیت ها محسوب می شود كه البته تحقیقات در مورد این نوع پیت در مركز تحقیقات ایران در حال انجام می باشد .

3-  پوست درختان (Wood shaving or shredded bark) : پوست درختان دارای لیگنین است كه تجزیه آن كند تر از سلولز است. سلولز برای تجزیه شدن نیاز به اضافه كردن نیتروژن دارد . پوست درختان به دو گرو تقسیم بندی می شود:

الف)  Hardwood Bark : شامل درختان برگ ریز مانند افرا و بلوط است و به چوب های اطلاق می شود كه 85 درصد لیگنین هستند . البته از این گروه درختانی مثل گردو ,گیلاس و افرای نقره ای دارای مواد باز دارنده رشد هستند .

ب)  Softwood Bark  : شامل مخروطیان مانند صنوبر , كاج  ,سرو , نراد, غول Redwood و شوكران هستند . دارای بیش از 85 درصد لیگنین و معمولا 95 درصد هستند . تكه درشت پوست چوب صنوبر محیط مناسبی برای كشت اركیده است .

4-  خاكبرگ (Leaf Mold) : خاك برگ حاصل پوسیده شدن برگ درختان غیر مثمر است . برای تهیه آن برگ گیاهان را روی هم قرار داده و آن را كمی مرطوب می كنند 3-2 بار آن را به هم می زنند تا تجزیه سریع صورت گیرد . باید توجه داشت كه اگر این خاك برگ ها با مواد شیمیایی و علف كش ها مخلوط شده باشد به لحاظ اینكه ارزان تهیه می شود می تواند خسارات جبران ناپذیری به گیاهان وارد سازد .

5 - كود دامی : ظرفیت تبادل كاتیونی كود دامی زیاد و نگهدارنده مناسبی برای    مواد غذایی   است و نیز دارای نیتروژن , فسفر , پتاسیم , وعناصر كم مصرف نیز می باشد. كود گاوی پوسیده بهترین نوع كود مورد استفاده در گلخانه است . كود مرغی دارایی آمونیاك بیش از حد بوده وبه ریشه شاخه و برگ صدمه می زند . 

مواد معدنی :   

1-  ورمی كولیت : ورمی كولیت یك سنگ ازجنس سیلیكات میكا است كه در 1000 درجه سانتی گراد گداخته شده و آب آن از بین رفته است . هر ذره از كانی ورمی كولیت دارای ضخامت نازكی است كه به صورت موازی روی هم قرار دارند و بین آنها رطوبت قرار دارد و محیط مناسبی برای جوانه زنی بذر و ریشه زایی و قلمه ها است . ورمی كولیت به دلیل قابلیت نگهداری آب , مواد غذایی , تهویه و وزن مخصوص ظاهری پایین یك محیط كشت بدون خاك محسوب می شود . به دلیل ضعیف بودن از نظر مواد غذایی باید با محلول های غذایی آن را تقویت كرد . ورمی كولیت را نباید با خاك مخلوط كرد چون فشرده شده و باعث كاهش منافذ آن می شود .

2-  خاك رس : هدف از كاربرد آن تغییر خاصیت فیزیكی محیط كشت است . ویژه گی ها :مقاوم به شكستن است , دارای منافذ كافی برای تهویه می باشد , ظریت تبادل كاتیونی آن بالاست .

3-  پرلیت : پرلیت سلیكات سفید خاكستری آتشفشانی است كه در اثر خرد شدن و دمای بالا آب خود را از دست داده و ذرات سفید باحجره های مسدود ایجاد می كند . پرلیت جانشین شن برای تهویه محیط كشت است . مزیت عمده آن نسبت به شن سبكی وزن آن است .

4- پشم سنگ : پشم سنگ مخلوط پوكه زغال سنگ , بازالت , سنگ آهك و كف آهن است كه در دمای 1600 درجه سانتی گراد ذوب شده است و پس از سرد شدن به صورت رشته در می آید . آمیخته ان با پیت خزه یا پوست كاج برای كشت مناسب است . پشم سنگ دارای مقادیر كمی كلسیم , منیزیم , گوگرد , آهن , مس و روی است كه البته مقادیر این عناصر برای رشد گیاه كافی نیست .

تغذیه دی اكسید كربن

 مقدار دی اكسید كربن موجود در هوا 0.03درصد و یا حدود 300پی پی ام  می باشد. (هر میلیون كیلوگرم هوا دارای 300كیلوگرم دی اكسید كربن می باشد ) در مناطق صنعتی , باتلاقی و بستر رودخانه ها حدود 400پی پی ام و در برخی مناطق 200 پی پی ام است . 

مقدار دی اكسد كربن موجود در هوا برای فتوسنتز كافی است.

كمبود دی اكسید كربن : در زمستان به علت مسدود بودن گلخانه , تبادلات هئای داخل گلخانه با محیط بیرون به حداقل می رسد و در ساعات آفتابی روز دی اكسید موجود در فضای گلخانه توسط فرآیند فتوسنتز از هوا گرفته شده و مقدار آن در گلخانه بسته مرتب كم می شود (كمتر از 200 پی پی ام ) كه باعث كاهش فتوسنتز و توقف رشد می شود . یك برگ آفتابگردان در حال رشد , می تواند 2,4 متر در مدت یك ساعت مصرف كند . میزان دی اكسید كربن موجود در گلخانه بسته در عرض چند ساعت می تواند به نقطه بحرانی خود برسد ( پایین ترین حد ممكن ) و باعث بازماندن از رشد شود . مقدار بحرانی دی اكسید كربن 125- 25 پی پی ام است . ادامه كمبود دی اكسید كربن باعث طولانی شدن دوره كشت و كاهش كیفیت محصول می شود.

میزان دی اكسید كربن موجود در خاك بین 2500  - 2000 پی پی ام  متغیر است . منبع تولید این گاز در خاك تجزیه مواد آلی خاك و تنفس ریشه می باشد . دی اكسید كربن از میان ذرات خاك انتشار می یابد . این گاز با آب تركیب شده و تبدیل به كربنات و بی كربنات پتاسیم و منیزیم می شود . وجود دی اكسید كربن در خاك با كم كردن میزان اكسیژن خاك موجب كاهش رشد گیاه می شود . زهكشی ضعیف و غرقاب شدن خاك باعث كاهش میزان اكسیژن و افزایش دی اكسید كربن خاك می شود .

تزریق دی اكسید كربن : افزایش غلظت دی اكسید كربن تا میزان 1500 – 1000 پی پی ام برای اكثر گیاهان مفید است . البته افزایش دی اكسید كربن در فتوسنتز بستگی به سایر عوامل موثر در فتوسنتز دارد . غلضت بالای دی اكسید كربن برای گیاه سمی است و باعث كاهش عملكرد كلروزه شدن( بین رگبرگ ) و نكروزه شدن برگ می شود . سطح آستانه دی اكسید كربن در گیاهان مختلف متفاوت است . مثلادر گوجه فرنگی 2200 و در خیار 1500 پی پی ام می باشد . در كاهو تزریق 1600 پی پی ام دی اكسید كربن باعث 31 درصد افزایش محصول و 20 درصد زود رسی می شود . در گوجه فرنگی تزریق 1000پی پی ام باعث 48 درصد و در خیار تزریق 1000پی پی ام دی اكسید كربن باعث 33 درصد افزایش عملكرد می شود .

وقتی دستگاه های تهویه به اندازه 5 سانتی متر باز باشند و یا پنكه های خنك كننده كار كنند میزان دی اكسید كربن داخل گلخانه به اندازه محیط آزاد است (حدود 300 پی پی ام ) . در مناطق گرم , در جایی كه برای خنك كردن گلخانه دستگاه هاهی خنك كننده در تابستان به طور مداوم كار می كنند . تزریق دی اكسید كربن لازم است. وقتی تزریق دی اكسید كربن در زمستان انجام می شود رشد گیاهان و نیاز كودی نسبت به حالت عادی افزایش می یابد .

زمان تزریق دی اكسید كربن : تزریق دی اكسید كربن در تمام طول روز از طلوع آفتاب تا یك ساعت قبل از غروب صورت می گیرد . زمان تزریق به موقعیت گلخانه و عرض جغرافیایی هم بستكی دارد و در فصل های پاییز و زمستان صورت می گیرد . این عمل معمولا در اواخر شهریور یا اوایل مهر تا اواسط فروردین – اواسط اردیبهشت انجام می شود .  در زمان تزریق باید كلیه دستگاه های تهویه و هواساز و خنك كننده خاموش باشد و در یچه تهویه كمتر از 5 سانتی متر باز باشد .

منابع تولید دی اكسید كربن : دستگاه مولد دی اكسید كربن قادر به تولید 1500پی پی ام در مساحت 465متر مربع می باشد . سوخت دستگاه مولد نقتی مایع , گاز , پروپان , نفت سفید و .... است . دستگاه را معمولا از سقف آویزان می كنند . دی اكسید كربن در دمای پایین به صورت منجمد است كه به آن یخ خشك می گویند . دی اكسید كربن تحت فشار به صورت مایع است كه گران قیمت است . 

كمپوست , CO2 و گلخانه : توجه به بعضی از ویژه گی های مربوط به مواد آلی كمپوست و میزان CO2 در هوای گلخانه می تواند مفید باشد . وقتی كمپوست با خاك مخلوط می شود CO2  و گرما تولید می شود . هنگامی كه كپه های كمپوست تجزیه می شوند دمای آن ها به سهولت به بیش از 38 درجه سانتی گراد خواهد رسید كه ین امر می تواند حتی به گرم شدن گلخانه در زمستان  نیز كمك كند .